Symbol Archetyp Struktura. Hermeneutyka tradycji w architekturze świątyni ortodoksyjnej

Tradycja wyraźnie znamionuje życie Kościoła Wschodniego. Również w sztuce architektonicznej świątyń tego Kościoła jest ona osią orientującą na spełnienie się tej sztuki jako tzw. sztuki sacrum — sztuki przebóstwienia. Podjęte studia wkraczają w problematykę tradycji w architekturze a ich zasadniczy nurt dociekań został ukierunkowany na wyeksponowanie i potwierdzenie szczególnego statusu i znaczenia tradycji w kreowaniu czasoprzestrzeni sacrum w świątyni ortodoksyjnej. Są one poszukiwaniem metody przenoszenia tradycji sacrum w architekturze oraz analizą jej morfologii i struktury. Są wreszcie werbalnym ujęciem języka konwersji treści religijnych na formy wyrażania architektonicznego, jego kodyfikacja i hermeneutyczną interpretacją — zapisem dialektyki sacrum poprzez symbole, archetypy i struktury. Praca niniejsza nie pretenduje do całościowego ujęcia tradycji architektury Kościoła wschodniego. Stanowi ona raczej podstawę dla dalszych, pogłębionych studiów hermeneutycznych, podejmujących tę problematykę w aspekcie funkcji i znaczenia form sztuki architektonicznej świątyni ortodoksyjnej. Służy za punkt wyjścia dla tych badań naukowych, które kładą nacisk przede wszystkim na traktowanie tej sztuki — zgodnie zresztą z jej religijnym statusem — jako formy przekazu ściśle określonych treści sakralnych w jej przechodzeniu od doświadczenia estetycznego do doświadczenia religijnego. Monografia ta, co stanowiło istotną motywację przy jej pisaniu, przeznaczona jest też w szczególności na potrzeby projektowania architektury sakralnej Kościoła wschodnio-ortodoksyjnego, zwłaszcza zaś dla architektów i hierarchii kościelnej, twórczo zaangażowanych w proces powstawania i uświęcania materii architektonicznej świątyni. Stara się też wyjść naprzeciw, wielokrotnie już artykułowanemu współcześnie, szerokiemu zapotrzebowaniu na literaturę naukową, dotyczącą problematyki kultury chrześcijańskiego Wschodu. Zapotrzebowanie to nie wypływa wyłącznie ze środowisk religijnych Kościoła wschodnioortodoksyjnego i lokalnej społeczności pogranicza (Podlasia), lecz wpisuje się, jak sądzę, w powszechny dziś nurt ekumenizmu, zwłaszcza w Polsce, gdzie tradycja współistnienia wielu kultur i religii jest wciąż żywa i twórcza. Żywię też nadzieję, że chociaż niektóre z treści zawartych w niniejszej pracy, choć w części to zapotrzebowanie zaspokoją.

SPIS TREŚCI:

PRZEDMOWA 3

WSTĘP 5

Rozdział I TRADYCJA JAKO KRYTERIUM WE WSCHODNIM KOŚCIELE ORTODOKSYJNYM PODSTAWOWE KATEGORIE SACRUM

1.1 Pojęcie tradycji jako kryterium zasadniczego sacrum w ortodoksji 11
1.2 Świątynia jako model czasoprzestrzeni sakralnej 23
1.3 Czas, przestrzeń, czasoprzestrzeń, czasoprzestrzeń święta jako podstawowe kategorie ontyczne w tradycji ortodoksyjnej 27

Rozdział II MORFOLOGIA CZASOPRZESTRZENI TRADYCYJNEJ

2.1 Symbol i archetyp jako kategorie czasoprzestrzeni tradycyjnej 47
2.1.1 Kategoria symbolu 50
2.1.2 Kategoria archetypu 60
2.2 Symbol i archetyp w tradycji ortodoksyjnej 73

Rozdział III STRUKTURA CZASOPRZESTRZENI TRADYCYJNEJ

3.1 Sacrum jako struktura 79
3.2 Archetypowo-symboliczna struktura czasoprzestrzeni sakralnej jako metoda przenoszenia tradycji w architekturze świątyni ortodoksyjnej 84 3.2.1 Poziom symboliczny struktury 86
3.2.2 Poziom archetypowy struktury 90
3.3 Transponowanie struktury tradycyjnej w architekturze sakralnej ortodoksji 104

Rozdział IV TRADYCYJNA STRUKTURA ARCHETYPOWO-SYMBOLICZNA W ARCHITEKTURZE ŚWIĄTYNI ORTODOKSYJNEJ

4.1 Problem typologii starotestamentowej w architekturze świątyni ortodoksyjnej 109
4.3 Zarys genezy i ewolucji symboliki chrześcijańskiej w architekturze świątyni ortodoksyjnej 112

Rozdział V HERMENEUTYKA TRADYCYJNEJ STRUKTURY ARCHETYPOWO-SYMBOLICZNEJ W ARCHITEKTURZE ŚWIĄTYNI ORTODOKSYJNEJ

5.1. Świątynia jako symbol 123
5.2 Przestrzenie i podprzestrzenie w świątyni tradycyjnej 134
5.3. Formy w świątyni tradycyjnej 154
5.4 Granice w świątyni tradycyjnej 185
5.4.1 Przegrody 185 5.4.2 Łączniki 189
5.4.3 Mobile inicjacyjne i ekstatyczne 200
5.5 Mikro- i makrokosmos oraz zjawiska w czasoprzestrzeni tradycyjnej 219
5.6 Figury i konfiguracje geometryczne w świątyni tradycyjnej 235
5.7 Liczby i kody liczbowe w świątyni tradycyjnej 244

Rozdział VI TRANSPONOWANIE TRADYCJI NA PRZYKŁADZIE WSPÓŁCZESNEJ ARCHITEKTURY CERKIEWNEJ NA PODLASIU

6.1 Współczesna architektura cerkiewna na Podlasiu w układzie chronologicznym 257
6.1.1 Analiza świątyń z lat 1945-1980 265
6.1.2 Analiza świątyń z lat 1980-1995 305
6.2 Synteza 369

ZAKOŃCZENIE 373

BIBLIOGRAFIA 377

RESUME 391