Fara w mieście od średniowiecza do współczesności

W poszczególnych artykułach pojawiły się rozważania dotyczące aspektów urbanistycznych, architektonicznych, wystroju, dekoracji i symboliki budowli farnej przede wszystkim na ziemiach polskich i sąsiednich terenach czeskich, jednak w szerszym kontekście europejskim. Zjawiska te analizowane są pod kątem ich genezy i przemian. W tomie zamieszczone zostały rozważania dotyczące początków rozwoju sieci kościołów miejskich, apogeum ich znaczenia w wiekach XIV i XV i zmian, jakim ulegały fary w okresie nowożytnym i późniejszych, jak również jednostkowe studia wybranych obiektów, przede wszystkim średniowiecznych.

Fara pojawia się jako ważny składnik przemian urbanistycznych dotyczących przekształcania dawnych kościołów parafialnych w kościoły klasztorne, przede wszystkim dominikańskie, co jest charakterystyczne zwłaszcza dla XIII w. W okresie nowożytnym wraz z rozpowszechnieniem się reformacji świątynie farne przechodziły w ręce wspólnot luterańskich, rzadziej kalwińskich, w dalszym ciągu odgrywając istotną rolę w urbanistycznym, artystycznym i duchowym pejzażu miast. Sytuacja zmieniła się diametralnie wraz z rozpoczęciem akcji kontrreformacyjnej, która na terenach habsburskich nasiliła się dopiero po zakończeniu wojny trzydziestoletniej. Na obszarach o silnej polaryzacji konfesyjnej, takich jak Śląsk, hrabstwo kłodzkie czy północne prowincje Rzeczypospolitej, kościoły farne były odbierane protestantom i przekazywane duchowieństwu katolickiemu, często jezuitom (Kłodzko, Świdnica, Jelenia Góra, Toruń, Wilno). Łączyło się to z barokizacją średniowiecznych świątyń, dla której inspiracje wiodły zarówno z Italii, Czech i Austrii, jak i z katolickiej części Niderlandów.

Nowy bogaty wystrój i wyposażenie podporządkowane zostały rozbudowanym programom ideowym odwołującym się do głównych prawd wiary Kościoła katolickiego. Analogiczny proces widzimy także w kościołach luterańskich usytuowanych w pasie Niżu Nadbałtyckiego, dla których wzorcowym rozwiązaniem było wyposażenie kościoła Mariackiego w Lubece. Proces modernizacji świątyń protestanckich był jednak mniej radykalny i nie łączył się z ingerencją w architekturę budowli, lecz skupiał na elementach wyposażenia, takich jak główne ołtarze, ambony, prospekty organowe i pomniki nagrobne. W obu wypadkach fara pozostawała jednym z najistotniejszych ośrodków religijnych i kulturalnych miasta, o czym świadczą bogate księgozbiory czy kapele wokalno-instrumentalne uświetniające liczne uroczystości. Sytuacja taka utrzymała się do połowy XIX w., kiedy to zaczęto ujednolicać kościoły w duchu neogotyku oraz przenosić liczne dzieła sztuki do kolekcji muzealnych, zaś funkcje kulturotwórcze przekazując nowo powstającym wyspecjalizowanym instytucjom. Zamieszczone w tomie teksty dotyczą również problematyki współczesnej — aspektów konserwatorskich, zachowywania wartości artystycznych i historycznych kościołów farnych oraz relacji zachodzących między sztuką dawną a współczesną, wprowadzaną częstokroć do zabytkowych wnętrz na dużą skalę. I w tym spojrzeniu zauważyć należy, że fara to oczywiście zjawisko kulturowe wybiegające zdecydowanie poza kwestie związane z architekturą czy sztukami plastycznymi. 

Spis treści: 
Wstęp  ...7 
JAROSŁAW JARZEWICZ, Dlaczego średniowieczne kościoły farne są tak wielkie?   ...9
RAFAŁ EYSYMONTT, Extra et infra muros. Świątynia farna a układ funkcjonalno-przestrzenny średniowiecznego miasta śląskiego   ...21
MARCIN SZYMA, Byłe kościoły parafialne jako ośrodki najstarszych klasztorów dominikańskiej prowincji Polonia  ...37
HANNA KOZACZEWSKA-GOLASZ, HANNA GOLASZ-SZOŁOMICKA, Bazylika i hala — miejskie kościoły parafialne na Śląsku w średniowieczu (XIII — poł. XVI w.)   ...55
ROLAND MRUCZEK, TOMASZ A. KASTEK, Kościoły grodowe, targowe i parafialne wczesnego Wrocławia na tle śląskiej i europejskiej architektury sakralnej   ...71
JAKUB ADAMSKI, Ius patronatus — fabrica ecclesiae — verusfindator. Kto inicjował, finansował i prowadził budowę gotyckich kościołów parafialnych na Sląsku?   ...83
KLARA KACZMAREK-LAW, Fary w miastach Czech i Moraw ok. 1500 r  ...97
ROMUALD KACZMAREK, Joannicka fara w Kłodzku   ...109
PATRYCJA LOBODZIŃSKA, Przestrzeń liturgiczna kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w późnym średniowieczu   ...121 
AGNIESZKA PATAŁA, Machinae magnae. Późnogotyckie wielkoformatowe nastawy głównych ołtarzy śląskich kościołów farnych   ...133
AGATA STASIŃSKA, „Mensch, mein Kreuz trug ich Jri dich...". Dewocyjny cykl przedstawieniowy kaplicy rodziny Krappów z kościoła pw. św. Elżbiety we Wrocławiu   ...147
BOGUSŁAW KRASNOWOLSKI, Kościół parafialny małego, lokacyjnego miasta małopolskiego na przykładzie fary w Bieczu   ...163
JACEK KOWALSKI, Fara jako nekropolia założyciela miasta, czyli płyta nagrobna protoplastów rodu Czarnkowskich  ...177
KS. SZYMON TRACZ, Bogu na chwałę, ludziom ku pamięci. Żywiecka fara w latach 1457-1711 jako miejsce upamiętniania rodu Komorowskich herbu Korczak   ...189
ANDRZEJ JÓZEF BARANOWSKI, Barokizacje wnętrz far gotyckich na terenach północnych Rzeczy-pospolitej   ...203
ARKADIUSZ WOJTYŁA, Fary w kręgu jezuitów — Świdnica, Kłodzko i Otmuchów  ...219
ROMUALD NOWAK, Wystrój i wyposażenie kościoła św. Mikołaja w Brzegu jako świątyni ewangelickiej od XVI do XVIII w  ...229
ANDRZEJ PRASAŁ, Organy dawnej fary miejskiej w Kłodzku na przestrzeni dziejów   ...245
JOANNA PIOTROWSKA, Prima forma gothica reddita est. Kościoły parafialne miast warmińskich w 2. poł. XIX i na początku XX w.   ...255
DARIUSZ GALEWSKI, ADAM ORGANISTY, Współczesna dekoracja i wystrój dawnych far wrocławskich na tle analogicznych realizacji na tzw. Ziemiach Odzyskanych   ...271