Centralne zarządzanie sztuką cerkiewną Działalność Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe (1901-1918)

Publikacja ma na celu próbę rekonstrukcji wizji rosyjskiego malarstwa ikonowego, powstałą w kręgu dworu cara Rosji Mikołaja II, a mianowicie w środowisku utworzonego przez niego Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe (ros. Комитет попечительства о русской иконописи).

Zasięg chronologiczny pracy obejmuje cały okres działalności Komitetu, czyli lata 1901 – 1918, a w niewielkim stopniu okres wcześniejszy i okres późniejszy, lecz jedynie w tej mierze, jaka jest konieczna aby określić okoliczności i przyczyny powstania tej instytucji oraz spróbować ocenić długofalowe efekty jej działalności. Autorka przeprowadza szczegółową analizę źródeł archiwalnych, drukowanych i ikonograficznych do historii Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe, posługując się przy tym analizą formalną, ikonograficzną i kontekstualną. Aby odtworzyć, w jaki sposób członkowie Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe wyobrażali sobie kształt ikonograficzny i artystyczny rosyjskiego postulowanego przez nich malarstwa ikonowego, autorka niniejszej pracy najpierw krótko charakteryzuje rządy Mikołaja II (r. II) i kreśli sytuację, panującą w rosyjskim malarstwie ikonowym na przełomie XIX i XX w. (r. III), co pozwala na lepsze zrozumienie tła powstania Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe.

W dalszej kolejności badaczka odtwarza ogólną chronologię funkcjonowania Komitetu (r. IV), aby później przejść do szczegółowego opisu konkretnych podejmowanych przez niego działań m. in. wydawania podlinnika ikonopisarskiego i innych publikacji, organizacji sieci szkół ikonopisarskich oraz warsztatów (arteli) ikonopisarskich i handlu ikonami, a także walki z ikonami drukowanymi (r. V). Rekonstrukcja przyczyn powstania i chronologii działań Komitetu prowadzi autorkę do wnikliwej charakterystyki wizji malarstwa ikonowego powstałego w jego kręgu, czyli po pierwsze, do odtworzenia kręgu inspiracji i odwołań, na których postanowiono oprzeć nową sztukę cerkiewną (ikonografia i środki artystyczne), a w szczególności do odnalezienia nawiązań do sztuki staroruskiej i bizantyjskiej i określenia ich celu ideowego (r. V). Autorka odtwarza także ideał ikonopisca, sformułowany przez Komitet (r. V). Autorka zauważa, że wizja rosyjskiej sztuki sakralnej powstała w kręgu Komitetu Troski o Rosyjskie Malarstwo Ikonowe była o tyleż ambitna, co utopijna. Jej głównym założeniem był niemal dosłownie rozumiany ,,powrót do przeszłości”, czyli przywrócenie dawnych wzorców artystycznych oraz ideologicznych, co oczywiście okazało się niemożliwe do zrealizowania w początkach XX wieku zarówno ze względu na istniejące przeszkody natury prawnej, jak i opór ze strony środowiska ikonopisców i środowiska rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, co nie przeszkadza konstatować fakt, iż niektóre cząstkowe działania Komitetu zostały zwieńczone sukcesem.