Archeolodzy polscy wobec nazizmu i stalin

Seria Muzeologia

Rozprawa jest pierwszą próbą tak wyczerpującego przedstawienia postaw wybranej grupy czołowych archeologów polskich z lat 1939–1956 wobec totalitaryzmu nazistowskiego i stalinowskiego. Jak zauważa autorka – Polska i jej obywatele doświadczyli grozy, zarówno nazizmu, jak i komunizmu. Ważna jest nie tylko rekonstrukcja dziejów badanej dyscypliny w tym okresie, ale i ujęcie komparatystyczne, prezentujące postrzeganie przez polskich archeologów ideologii rządzących zarówno w Berlinie, jak i w Moskwie. Tom 25. serii wydawniczej „Muzeologia”, prezentującej interdyscyplinarne studia z zakresu muzeologii, rozumianej szeroko jako nauka o współczesnych muzeach, ich filozofii, etyce, misji, metodach działań, praktyce, zadaniach czy wykorzystywanych technologiach.

Spis treści:

9 - Wstęp

19 - 1. Stan badań i baza żródłowa

21 - 1.1. Stan badań
21 - Wspomnienia
23 - Biografie i artykuły wspomnieniowe
25 - Archeologiczne publikacje naukowe i popularyzatorskie
26 - Historia archeologii, opracowania z zakresu teorii archeologii oraz jej związków z polityką
28 - Kontekst polityczno-społeczny i ramy prawne
30 - 1.2. Podstawa źródłowa 31 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej
32 - Archiwa instytucjonalne
32 - Życiorysy i ankiety personalne
33 - Listy
34 - Niepublikowane prace doktorskie

37 - 2. Archeologia a polityka w II Rzeczypospolitej
40 - 2.1. Prawo jako podstawa systemu ochrony zabytków w II Rzeczypospolitej
42 - 2.2. Ludzie: archeolodzy tworzący system badań prehistorycznych w II Rzeczypospolitej
43 - Józef Kostrzewski: „prehistoryk patriota"
48 - Włodzimierz Antoniewicz: piłsudczyk „nawrócony"
53 - Roman Jakimowicz: piłsudczyk „dobry i uczciwy"
55 - Konrad Jażdżewski: „eklektyk tendujący na prawo"
60 - Leon Kozłowski: „zdecydowany i zażarty piłsudczyk"
63 - Archeolodzy na lewicy: Stefan Krukowski i Ludwik Sawicki

66 - 2.3. Prehistoria w systemie oświatowym i akademickim II Rzeczypospolitej
68 - 2.4. Muzea — społeczne oddziaływanie archeologii
69 - 2.5. Archeologia wkracza na salony i pod strzechy: casus Biskupina
72 - 2.6. Archeolodzy polscy i niemieccy: od polemik naukowych po konflikt dyplomatyczny
78 - 2.7. Archeolodzy polscy wobec ideologii nazistowskiej w okresie przed wybuchem II wojny światowej
80 - 2.8. Archeolodzy polscy wobec komunizmu
82 - 2.9. Podsumowanie

85 - 3. Archeolodzy polscy pod okupacją niemiecką (1939-1945)
88 - 3.1. W obliczu nadchodzącej wojny: przygotowania (czy ich brak?)
89 - 3.2. Wojna obronna 1939 roku we wspomnieniach archeologów
92 - 3.3. Atak na Polskę z perspektywy niemieckiej archeologii
93 - Ahnenerbe
96 - Kommando Paulsen fur die Sichenstellung von Kulturhistorischen Denkmlern in Polen 96
99 - 3.4. Status prawny inwazji niemieckiej w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego
100 - 3.5. Archeologia polska pod okupacją niemiecką — tzw. Generalne Gubernatorstwo
104 - Działalność archeologiczna w okupowanej Warszawie
111 - Institut fur Deutsche Ostarbeit w Krakowie
119 - Zmierzch działalności Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
121 - Praca w konspiracji
123 - W służbie Ojczyzny
124 - 3.6. Archeologia na terenach wcielonych do Rzeszy
127 - 3.7. Archeologia jako antidotum na rzeczywistość jeniecką: Kazimierz Michałowski i inni
129 - 3.8. Kommando Spielberg: misja archeologiczna w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Gusen
131 - 3.9. Złożone koleje losu Leona Kozłowskiego
134 - 3.10. Ewakuacja dóbr kultury z Warszawy: tzw. akcja pruszkowska
138 - 3.11. Bilans strat
141 - 3.12. Podsumowanie

147 - 4. Archeolodzy polscy pod okupacją sowiecką (1939-1941)
150 - 4.1. Status prawny okupacji sowieckiej i różnice w stosunku do okupacji niemieckiej
152 - 4.2. Archeologia sowiecka
154 - 4.3. Polskie ośrodki akademickie pod okupacją sowiecką
154 - Wilno: okupacja sowiecka, litewska i znów sowiecka
158 - Lwów
165 - 4.4. Rzeczywistość komunistyczna oglądana oczami archeologa: „obserwacja uczestnicząca" Leona Kozłowskiego
168 - 4.5. Archeolodzy polscy wśród ofiar zbrodni katyńskiej
172 - 4.6. Losy polskich archeologów na Kresach po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej w 1944 roku
174 - 4.7. Podsumowanie

117 - 5. Archeolodzy w pierwszych latach po wojnie. Czas rozliczeń, odbudowy i konfrontacji z komunizmem

179 - 5.1. Rewolucja bez rewolucjonistów: organizacja ochrony zabytków i muzeów w Polsce po zakończeniu działań wojennych
183 - 5.2. Państwowe Muzeum Archeologiczne jako pierwszy przykład interwencji władzy komunistycznej w obszar nauk prehistorycznych
187 - 5.3. Spotkanie archeologii z marksizmem: organizacja szkolnictwa wyższego od 1945 roku
200 - 5.4. Czas rozliczeń: oskarżenia o kolaborację z Niemcami
201 - Sawicki oskarża Jażdżewskiego 208 Jażdżewski oskarża Antoniewicza
214 - 5.5. Równi i równiejsi: uprzywilejowani apologeci nowego systemu
214 - Ludwik Sawicki: wielkie ambicje i brak kompetencji
217 - Włodzimierz Hołubowicz: nieprzeciętny umysł z agenturalną (?) przeszłością
221 - Kazimierz Majewski: ideowy marksista i nowa koncepcja historii kultury materialnej
226 - 5.6. Archeolodzy niepokorni: represje stalinowskie na uczelniach
227 - Józef Kostrzewski: czas trudnych wyborów
230 - Rajmund Gostkowski: wysoka cena za wierność poglądom
236 - 5.7. Po zachodniej stronie granicy: denazyfikacja archeologii w Niemczech (przyczynek do analizy porównawczej)
238 - 5.8. Podsumowanie

243 - 6. Archeologia w okresie dojrzałego stalinizmu i odwilży
245 - 6.1. „Ziemie Odzyskane": wyzwanie także dla archeologów
253 - 6.2. Nowy impuls do rozwoju archeologii: Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego
264 - 6.3. Nowa formuła organizacyjna: Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk
267 - 6.4. Fenomen archeologii śródziemnomorskiej w Polsce i rola Kazimierza Michałowskiego
270 - 6.5. Odwilż pażdziernikowa w archeologii
279 - 6.6. Podsumowanie

283 - 7. Wnioski i postulaty badawcze

297 - Wykaz skrótów
297 - Bibliografia
312 - Polish Archaeologists in the face of Nazism and Communism (abstract)
315 - Indeks osób
323 - Spis rycin