Paradoksy wiejskich katedr Neogotycka architektura sakralna na prowincji Królestwa Polskiego w latach 1886-1915

Przedmiotem zainteresowania autora książki są neogotyckie kościoły wznoszone bardzo licznie na prowincji Królestwa Polskiego od lat 80. XIX w. do wybuchu Wielkiej Wojny. Punktem wyjścia rozważań jest z kolei pojęcie „wiejskiej katedry”, które w polskim piśmiennictwie upowszechniło się za sprawą ówczesnej krytyki architektonicznej. Coraz mocniej odciskający się na krajobrazie Kongresówki ruch budowlany budził u części komentatorów niepokój. Nowe realizacje były uznawane za nieprzystające do otoczenia skalą i formą. Z wyraźnym sprzeciwem spotykała się również praktyka zastępowania nimi obiektów starszych bądź rozbudowywanie świątyń z minionych epok w formule neogotyckiej. 

W kolejnych dziesięcioleciach XX wieku „wiejskie katedry” były postrzegane jako jednoznaczny synonim zacofania, anachronizmu i prowincjonalności. Mimo konsekwentnie rozwijanych od lat 50. badań nad architekturą historyzmu, ślady opisywanego powyżej negatywnego obrazu analizowanych świątyń są wciąż dostrzegalne. Dotychczasowa historiografia „wiejskich katedr” domaga się krytycznego spojrzenia, a sam termin prowokuje do postawienia kluczowych dla architektury sakralnej omawianego okresu pytań. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że omawiane kościoły odcisnęły istotne piętno na krajobrazie kulturowym centralnej Polski. Pomimo tego nie funkcjonują one w powszechnej świadomości jako istotny składnik rodzimej kultury. Fakt ten był jednym z głównych impulsów do napisania niniejszej książki.

Spis treści

Przedmowa 7

1. „Wiejska katedra" w polskiej historiografii architektury 15

2. Wprowadzenie do problematyki „wiejskich katedr" 35

3. Uniwersalizm wzorców katedralnych 95

4. W poszukiwaniu tożsamości 169

4.1. Problematyka rodzimości w architekturze polskiej XIX wieku 169

4.2. „Styl wiślano-bałtycki" a powszechność wykorzystania nietynkowanej cegły warchitekturze Królestwa 179

4.3. „Szkoła krakowska" a znaczenie kamiennego detalu w gotyckiej architekturze Małopolski 250

4.4. Przedchrześcijańska architektura drewniana Słowian i jej nieoczywiste związki z gotykiem w Polsce 283

Zakończenie 323

Bibliografia 331

Spis ilustracji 351

Indeks osób 371

Indeks geograficzny 376 Spis treści